Order Orła Białego
| ||
 Awers orderu | ||
 Awers gwiazdy orderowej | ||
 Baretka (wzór od 1992) | ||
 Baretka (wzór 1921-1990) | ||
| Ustanowiono | 1 listopada 1705 | |
| Dewiza | – pierwotna: PRO FIDE, REGE ET LEGE (Za Wiarę, Króla i Prawo) – obecna: ZA OJCZYZNĘ I NARÓD | |
| Wielkość | 70 × 70 mm (order) 80 × 80 mm (gwiazda) | |
| Powyżej | (brak) | |
| Poniżej | Order Virtuti Militari | |
Łańcuch królewski Orderu Orła Białego, własność króla Augusta II Mocnego przed 1730
August II Mocny z Wielką Wstęgą i Gwiazdą Orderu Orła Białego
Herb Stanisława Augusta Poniatowskiego z łańcuchem Orderu Orła Białego
Dyplom nadania Orderu Orła Białego przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego kasztelanowi nakielskiemu Wacławowi Zakrzewskiemu w 1790 roku
Order Orła Białego (OB) – najstarsze i najwyższe odznaczenie państwowe Rzeczypospolitej Polskiej nadawane za znamienite zasługi cywilne i wojskowe dla pożytku Rzeczypospolitej Polskiej, położone zarówno w czasie pokoju, jak i w czasie wojny. Nie dzieli się na klasy. Nadawany jest najwybitniejszym Polakom oraz najwyższym rangą przedstawicielom państw obcych.
Order Orła Białego noszony jest na wstędze błękitnej przewieszonej przez lewe ramię do prawego boku. Gwiazdę Orderu, niegdyś haftowaną, nosi się na lewej piersi.
Spis treści
1 Historia
1.1 Lata 1705–1795
1.2 Lata 1807–1917
1.3 Lata 1921–1939
1.4 Lata 1939–1990
1.5 Od 1992 roku
2 Wygląd insygniów
2.1 Lata 1921–1990
2.2 Od 1992 roku
3 Kapituła Orderu Orła Białego
4 Statystyki nadań Orderu Orła Białego od 1705 (1703) r.
4.1 Lata 1703–1990
4.2 Od 1992 roku
5 Odznaczeni
5.1 I Rzeczpospolita (1705–1795)
5.2 Księstwo Warszawskie (1807–1815)
5.3 Królestwo Polskie (1815–1831)
5.4 II Rzeczpospolita (1921–1939)
5.5 Władze RP na Obczyźnie (1939-1990)
5.6 III Rzeczpospolita (od 1992 r.)
6 Żyjący Polacy, Damy oraz Kawalerowie Orderu Orła Białego
7 Osoby, które odmówiły przyjęcia Orderu Orła Białego
8 Zobacz też
9 Uwagi
10 Przypisy
11 Bibliografia
12 Linki zewnętrzne
Historia |
Lata 1705–1795 |
Order Orła Białego ustanowił król August II Mocny 1 listopada 1705[1][2] na zamku w Tykocinie, małym mieście na Podlasiu, położonym nad rzeką Narew, gdzie bywali królowie, magnaci i książęta polscy. Otrzymywali go w czasie I Rzeczypospolitej głównie magnaci, którzy wsparli króla w wolnej elekcji: Karol Stanisław Radziwiłł, Hieronim Lubomirski, Michał Kazimierz Ogiński, Ignacy Krasicki, Stanisław Kostka Potocki, Stanisław Małachowski, ale także hetman Iwan Mazepa. W czasach Augusta III stracił nieco renomę, gdyż minister Henryk Brühl masowo go sprzedawał. Za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego Order Orła Białego nadawano na rozkaz cesarzowej Katarzyny II jej niemieckim i rosyjskim faworytom z Potiomkinem na czele[3]. Order przestał być nadawany po III rozbiorze Polski.
Lata 1807–1917 |
Ponownie został ustanowiony w 1807 jako najwyższe odznaczenie Księstwa Warszawskiego i później kongresowego Królestwa Polskiego. Po upadku powstania listopadowego w 1831 wraz z Orderem Świętego Stanisława i Orderem Virtuti Militari został zniesiony jako order Królestwa Polskiego. Ukazem cara został ustanowiony Cesarski i Królewski Order Orła Białego[4] Order ten był nadawany przez carów w latach 1831–1917 (do upadku caratu). Ustanowienie oznaczenia Imperium Rosyjskiego, przejmującego elementy orderu Królestwa Polskiego, było jedną z represji po powstaniu listopadowym, gdy wbrew traktatowi wiedeńskiemu car uznał Królestwo Polskie za terytorium podbite, a nie odrębne państwo, związane jedynie unią personalną z Rosją. Z tego względu nie jest w tej formie i w tym okresie traktowany jako kontynuacja polskiego orderu rycerskiego.
Lata 1921–1939 |
Został odnowiony przez Sejm Rzeczypospolitej ustawą z dnia 4 lutego 1921 jako najwyższe odznaczenie państwowe[5]. Otrzymał wówczas także nowy wygląd. W okresie międzywojennym nadany został 24 obywatelom polskim i 88 cudzoziemcom (w tym 33 monarchom i prezydentom, 10 premierom, 12 członkom rodzin panujących, 15 ministrom).
Lata 1939–1990 |
Od wybuchu II wojny światowej order nadawany był rzadko i tylko przez rząd RP na obczyźnie (poza prezydentami RP otrzymującymi go z urzędu, uhonorowano nim 6 Polaków m.in. Tadeusza Tomaszewskiego, Eustachego Sapiehę i Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza oraz 4 cudzoziemców m.in. kard. Carlo Chiarlo), choć oficjalnie w PRL nigdy tego odznaczenia nie zniesiono. Dekret PKWN z 22 grudnia 1944 o orderach, odznaczeniach oraz medalach wymieniał Order Orła Białego jako jedno z odznaczeń państwowych, nadawanych przez Prezydium KRN, lecz nie był on nadawany, a w 1949 jako najwyższe odznaczenie zastąpił go Order Budowniczych Polski Ludowej. Ustawa z 17 lutego 1960 o orderach i odznaczeniach już nie wymieniała Orderu Orła Białego.
Od 1992 roku |
23 grudnia 1992 został restytuowany ustawą z dnia 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach (Dz. U. Nr 90, poz. 450 ze zmianami). Projekt obecnej wersji orderu wykonał wybitny polski rzeźbiarz, medalier, twórca wielu polskich odznaczeń państwowych i wojskowych – Edward Gorol[6]. Order obecnie nadawany jest przez Prezydenta RP.
Pierwszymi osobami, które otrzymały go po restytucji orderu w 1992, z rąk prezydenta Lecha Wałęsy w 1993, byli Jan Paweł II (papież odebrał swój order dopiero w czasie pielgrzymki do kraju 22 maja 1995) i król Szwecji Karol XVI Gustaw.
20 maja 2008 Gimnazjum Nr 28 we Wrocławiu otrzymało imię Kawalerów Orderu Orła Białego. To jedyna szkoła w Polsce nosząca takie imię.
12 września 2018 prezydent Andrzej Duda otworzył Salę Orderu Orła Białego w Pałacu Prezydenckim w Warszawie[7] oraz ogłosił nazwiska 25 osób, które w dniu 11 listopada 2018 w setną rocznicę odzyskania niepodległości przez Polskę pośmiertnie zostaną uhonorowane Orderem Orła Białego[8].
Wygląd insygniów |
Portret króla Augusta III w stroju polskim z Orderem Orła Białego
Łańcuch Orderu Orła Białego króla Stanisława II Augusta Poniatowskiego
Krzyż Orderu Orła Białego z garnituru diamentowego Augusta II Mocnego
Gwiazda Orderu Orła Białego z garnituru diamentowego Augusta II Mocnego
Gwiazda Orderu Orła Białego z garnituru rubinowego Augusta II Mocnego
Krzyż Orderu Orła Białego z garnituru rubinowego Augusta II Mocnego
Krzyż Orderu Orła Białego (według wzoru z 1713 r.)
Gwiazda Orderu w XVIII w.
Wizerunek Orderu Orła Białego na kolumnie zamku w Pillnitz
Order Orła Białego z 1780
Krzyż i Wielka Wstęga Orderu Orła Białego, dziesiątego Wielkiego Mistrza tego orderu prezydenta RP na obczyźnie Ryszarda Kaczorowskiego
Gwiazda Orderu Orła Białego (wzór 1921)
Początkowo miał formę owalnego medalu czerwonego koloru z jasnobłękitną wstęgą oraz hasłem Pro Fide, Rege et Lege (łac. Za Wiarę, Króla i Prawo). Na oznakach przyznawanych monarchom słowo Rege zmieniano na Grege (łac. trzodę rozumianą jako naród-poddanych). Królowi polskiemu przysługiwał przywilej noszenia insygniów orderowych, którymi był wysadzany szlachetnymi kamieniami krzyż zawieszony na łańcuchu Orderu Orła Białego. Monarchowie z dynastii Wettynów, August II Mocny i jego syn August III Sas mieli poza tym cały zestaw klejnotów, który nazywano garniturem orderowym. W 1709 order dla wszystkich kawalerów otrzymał formę krzyża maltańskiego. Do 1713 noszony był na szyi z dodatkową gwiazdą.
Łańcuch Orderu Orła Białego pochodzący z czasów panowania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz miecz orderowy jako klejnoty Rzeczypospolitej przechowuje się w kaplicy Zamku Królewskiego w Warszawie.
Lata 1921–1990 |
Po restytucji orderu w 1921 roku zmieniono jego hasło na Za Ojczyznę i Naród. Na nowy wygląd orderu złożyły się złoty krzyż maltański z białą emaliowaną obwódką i złotymi promieniami między ramionami, dalej biały, emaliowany i ukoronowany orzeł z rozpostartymi skrzydłami z głową skierowaną w prawo (heraldycznie) umieszczony w centrum krzyża. Order noszono na gładkiej, jasno błękitnej szarfie z lewego ramienia na prawy bok.
Gwiazda była ośmioramienna z prostymi ramionami. Na niej osadzono złoty, maltański krzyż emaliowany na czerwono z białą emaliowaną obwódką i złotymi promieniami pomiędzy ramionami. Nowe hasło zostało wypisane na ramionach krzyża. Na centralnym dysku emaliowanym na biało umieszczono monogram RP (Rzeczpospolita Polska) otoczony emaliowanym zielono wieńcem.
Od 1992 roku |
Obecnie oznaką Orderu Orła Białego jest krzyż maltański, równoramienny, złocony, o wymiarach 70 × 70 mm, zakończony na rogach ramion kulkami. Ramiona krzyża pokryte są czerwoną emalią z białymi brzegami w złoconym obramowaniu, nałożoną na fakturowane podłoże[a]. Między ramionami krzyża umieszczone są pęki złoconych promieni. W środku krzyża biało emaliowany orzeł według wzoru określonego w ustawie z dnia 1 sierpnia 1919 o godłach i barwach Rzeczypospolitej Polskiej, ze złoconymi żyłkami, koroną, dziobem i szponami. Na odwrotnej stronie ramiona krzyża są złocone z biało emaliowanym obramowaniem i wypukłym napisem: ZA OJCZYZNĘ I NARÓD. W środku krzyża na okrągłej biało emaliowanej tarczy w otoku ze złoconych liści dębowych pokrytych zieloną emalią umieszczony jest złocony monogram: RP. Krzyż zawieszony jest na błękitnej wielkiej wstędze szerokości 100 mm i noszony z lewego ramienia na prawy bok.
Oznaką Orderu jest ponadto gwiazda orderowa srebrzona o średnicy 80 mm z ośmiu pęków promieni. Na gwieździe umieszczony jest złocony krzyż Orderu, o wymiarach 50 × 50 mm, lecz bez orła i bez kulek na rogach ramion. Między ramionami krzyża złociste płomyki, na ramionach krzyża złocony napis: ZA OJCZYZNĘ I NARÓD. W środku krzyża na okrągłej, biało emaliowanej tarczy w otoku ze złoconych liści dębowych pokrytych zieloną emalią umieszczony jest złocony monogram „RP”.
Kapituła Orderu Orła Białego |
Statystyki nadań Orderu Orła Białego od 1705 (1703) r. |
Lata 1703–1990 |
| Epoka | Lata nadań OOB | Liczba odznaczonych | Dane szczegółowe | ||
|---|---|---|---|---|---|
| Polacy | Cudzoziemcy | ||||
 | August II Mocny | 1703-1733 | 155 | 77 | 78 |
 | August III Sas | 1733-1763 | 345 | 232 | 113 |
 | Stanisław August | 1764-1795 | 611 | ponad 427 | ponad 124 |
 | Księstwo Warszawskie | 1807-1815 | 12 | 10 | 2 |
 | Królestwo Polskie | 1815-1831 | 72 | 26 | 46 |
 | II Rzeczpospolita | 1921-1939 | 112 | 24 | 88 |
 | Władze Rzeczypospolitej Polskiej na obczyźnie | 1939-1990 | 16 | 12 | 4 |
| Razem | 1323 | ponad 808 | ponad 455 | ||
Źródło: Krzysztof Filipow, Order Orła Białego, Białystok 1995, s. 61; skorygowane według: Marta Męclewska, Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, Arx Regia Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego, Warszawa 2008, ISBN 978-83-7022178-2.
Od 1992 roku |
| Prezydent (kawaler Orderu Orła Białego) | Lata urzędowania | Liczba odznaczonych | Dane szczegółowe | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Polacy | Cudzoziemcy | Żyjącym | Pośmiertnie | ||||
 | Lech Wałęsa | 1990–1995 | 40[9] | 32 | 8 | 27 | 13 |
 | Aleksander Kwaśniewski | 1995–2005 | 68[9] | 27 | 41 | 61 | 7 |
 | Lech Kaczyński | 2005–2010 | 29[10] | 22 | 7 | 16 | 13 |
 | Bronisław Komorowski | 2010–2015 | 37[11] | 23 | 14 | 35 | 2 |
 | Andrzej Duda | 2015– | 53 | 47 | 6 | 25 | 28 |
| Razem | 227 | 151 | 76 | 164 | 63 | ||
Odznaczeni |
I Rzeczpospolita (1705–1795) |
Chronologicznie:
Alfabetycznie:
Księstwo Warszawskie (1807–1815) |
Chronologicznie:
Alfabetycznie:
Królestwo Polskie (1815–1831) |
Chronologicznie:
Alfabetycznie:
II Rzeczpospolita (1921–1939) |
Chronologicznie:
Alfabetycznie:
Władze RP na Obczyźnie (1939-1990) |
Chronologicznie:
Alfabetycznie:
III Rzeczpospolita (od 1992 r.) |
Chronologicznie:
Alfabetycznie:
Żyjący Polacy, Damy oraz Kawalerowie Orderu Orła Białego |
Wśród 38 żyjących osób narodowości polskiej odznaczonych Orderem jest 34 mężczyzn i 4 kobiety.
- Odznaczeni według daty nadania
Lech Wałęsa, 23 grudnia 1992 (ex officio)
Aleksander Kwaśniewski, 23 grudnia 1995 (ex officio)
Karol Modzelewski, 6 marca 1998
Leszek Balcerowicz, 11 listopada 2005
Krzysztof Penderecki, 11 listopada 2005
Andrzej Gwiazda, 3 maja 2006
Bogusław Nizieński, 25 sierpnia 2008
kard. Henryk Gulbinowicz, 17 października 2008
Jan Olszewski, 3 maja 2009
Bronisław Komorowski, 6 sierpnia 2010 (ex officio)
Henryk Samsonowicz, 22 października 2010
Jan Krzysztof Bielecki, 10 listopada 2010
Aleksander Hall, 10 listopada 2010
Adam Michnik, 10 listopada 2010
bp Alojzy Orszulik, 10 listopada 2010
Andrzej Wielowieyski, 10 listopada 2011
Władysław Findeisen, 3 maja 2012
Jerzy Buzek, 11 listopada 2012
Adam Strzembosz, 11 listopada 2012
ks. Michał Heller, 3 maja 2014
Hanna Suchocka, 5 czerwca 2014
Andrzej Duda, 6 sierpnia 2015 (ex officio)
Michał Kleiber, 28 kwietnia 2016
Michał Lorenc, 28 kwietnia 2016
Wanda Półtawska, 28 kwietnia 2016
Zofia Romaszewska, 28 kwietnia 2016
Bronisław Wildstein, 28 kwietnia 2016
Ryszard Gryglewski, 26 stycznia 2017
kard. Stanisław Dziwisz, 28 stycznia 2017
kard. Marian Jaworski, 13 marca 2017
Adam Bujak, 3 maja 2017
Mieczysław Chorąży, 3 maja 2017
Jan Krzysztof Kelus, 3 maja 2017
Zofia Teliga-Mertens, 3 maja 2017
Mieczysław Stachiewicz, 2 lipca 2017[12]
Franciszek Pieczka, 11 listopada 2017
ks. Bernard Czernecki, 11 listopada 2017
Andrzej Pityński, 11 listopada 2017
Osoby, które odmówiły przyjęcia Orderu Orła Białego |
W 1792 roku Stanisław August Poniatowski chciał nadać Kościuszce order. Ten jednak, jako republikanin z przekonania, miał odmówić jego przyjęcia[13][14][15]. W III RP jedyną dotychczas osobą, która odmówiła przyjęcia Orderu Orła Białego był Jerzy Giedroyc, 1994[16]. Nikt dotąd[kiedy?] nie zwrócił Orderu Orła Białego[17].
Zobacz też |
- Order Orła Białego (Serbia)
- Order Orła Białego (Rosja)
Order Orła Czarnego (Prusy)
Uwagi |
↑ Zapis o fakturowaniu dodano w 2016 r. (Dz.U. z 2016 r. poz. 1777).
Przypisy |
↑ Pierwszy Order Orła Białego nadał August II Mocny hetmanowi Iwanowi Mazepie już 22 października 1703 roku, order został w 1705 ustanowiony pod pozorem odnowienia, patrz: Marta Męclewska: Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, Arx Regia Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego, Warszawa 2008, s. 137, ISBN 978-83-7022178-2
↑ Michał Sierba: Tykocińskie początki Orderu Orła Białego, [w:] „Vade Nobiscum” nr VI, Łódź, 2013, s. 151–158.
↑ Jerzy Besala, Tyrani i błaźni. Od cezarów rzymskich i Henryka VIII Tudora do Stalina i Hitlera. Bellona Warszawa 2013, s. 361.
↑ Статут Императорского и Царского ордена Белого Орла.
↑ Ustawa z dnia 4 lutego 1921 r. o ustanowieniu orderu „Orła Białego” (Dz.U. z 1921 r. nr 24, poz. 136).
↑ Odznaczenia. pgorol-medalierstwo.pl. [dostęp 2015-07-21].
↑ Sala Orderu Orła Białego w Pałacu Prezydenckim. prezydent.pl, 2018-09-12. [dostęp 2018-09-12].
↑ Wybitni Polacy zostaną uhonorowani Orderem Orła Białego. prezydent.pl, 2018-09-12. [dostęp 2018-09-12].
↑ ab Lista osób odznaczonych w latach 1992–2005. prezydent.pl. [dostęp 2012-04-09].
↑ Lista osób odznaczonych przez Lecha Kaczyńskiego. prezydent.pl. [dostęp 2012-04-09].
↑ Wykaz odznaczonych Orderem Orła Białego przez Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego. prezydent.pl. [dostęp 2015-10-18].
↑ Mieczysław Stachiewicz odznaczony Orderem Orła Białego. 2017-07-02. [dostęp 2017-07-02].
↑ Franciszek Rychlicki, Tadeusz Kościuszko i rozbiór Polski, Kraków 1871.
↑ Karol Falkenstein, Tadeusz Kościuszko, czyli dokładny rys jego życia, Wrocław 1827, s. 8.
↑ Jedyna znana wzmianka o nadaniu orderu w: Korespondent Warsz. nr 38 z dn. 28.07.1792 (przedruk w pracy Kościuszko 1893-1896, Kościuszkowska seria wznowień, Kraków 1994, s. 39.); inne wykazy, biografie i portrety Kościuszki Orderu Orła Białego nie wykazują – zob: Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008, s. 268.
↑ Marek Henzler: Orła cień. 2005-11-02. [dostęp 2 listopada 2005].
↑ Nie chciał orderu od Lecha Kaczyńskiego. Pójdą za nim następni? Najwięcej medali zwrócono Komorowskiemu, „naTemat.pl” [dostęp 2017-11-28] (pol.).
Bibliografia |
- Za Ojczyznę i Naród. 300 lat Orderu Orła Białego, MartaM. Męclewska (red.) i inni, Warszawa: ARX Regia Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego w Warszawie, 2005, ISBN 83-7022-151-3, OCLC 69475573 .
- WandaW. Bigoszewska WandaW., Polskie ordery i odznaczenia, AdamA. Jońca (ilust.), Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1989, ISBN 83-223-2287-9, OCLC 69449613 .
- StefanS. Oberleitner StefanS., Polskie ordery odznaczenia i niektóre wyróżnienia zaszczytne 1705-1990, Zielona Góra: Wydawnictwo „Kanion”, 1992, OCLC 836298607 .
- Zbigniew Puchalski, Dzieje polskich znaków zaszczytnych, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1998, ISBN 83-7059-388-7.
- Zbigniew Puchalski, Ireneusz J. Wojciechowski, Ordery i odznaczenia polskie i ich kawalerowie, Krajowa Agencja Wydawnicza RSW „Prasa-Książka-Ruch”, Warszawa 1987, ISBN 83-03-02143-5.
- Jerzy Besala: Tyrani i błaźni. Od cezarów rzymskich i Henryka VIII Tudora do Stalina i Hitlera. Warszawa: Bellona, 2013. ISBN 978-83-11-12581-0.
Linki zewnętrzne |
Order Orła Białego. prezydent.pl. [dostęp 2016-01-21].
Lista osób odznaczonych w latach 1992–2005 (.pdf) – prezydent.pl
Lista osób odznaczonych przez Lecha Kaczyńskiego 2006-2010 (.rtf) – prezydent.pl
Lista osób odznaczonych przez Bronisława Komorowskiego 2010-2015 (.rtf) – prezydent.pl
Jan Pruszyński „Order Orła Białego w Rzeczypospolitej” (dostęp 18.10.2009)
Mustimus (Z. Puchalski „Dzieje polskich znaków zaszczytnych” i E. Potkowski „Zakony rycerskie. Polskie dzieje”) „Order Orła Białego” (dostęp 18.10.2009)
Krzysztof Filipow: Order Orła Białego. Białystok: Wyd. „Łuk”, 1995 „Podlaska Biblioteka Cyfrowa”- Order Orła Białego. W: Kazimierz Sejda: Ordery, odznaczenia i medale Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: 1932, s. 13–19.
Jacek Burdowicz-Nowicki. Czy Order Orła Białego ustanowiono dla rosyjskich generałów? O początkach odznaczenia 1698/1701-1705. „Kwartalnik Historyczny”. R. 117 nr 2 (2010). s. 5–29.
| ||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||
| |||||||||||||
