Egftnjytyk

; ;	; Estado Libre Asociado; de Puerto Rico; Commonwealth of Puerto Rico; Wolne Stowarzyszone Państwo Portoryko; Wspólnota Portoryka;
	; Estado Libre Asociado; de Puerto Rico; Commonwealth of Puerto Rico; Wolne Stowarzyszone Państwo Portoryko; Wspólnota Portoryka;
; ;	; ;
; Flaga Portoryka;	; Herb Portoryka;
	; Dewiza: (łac.) Joannes Est Nomen Eius ; (pol. Jan to jego imię);
	; Hymn: ; La Borinqueña ; (Pieśń o Borinquen);
	; ;
; Konstytucja;	; 25 lipca 1952;
; Język urzędowy;	; hiszpański, angielski;
; Stolica;	; San Juan;
; Głowa państwa;	; prezydent Donald Trump;
; Status terytorium;	; autonomiczne terytorium stowarzyszone;
Zależne od;	; Stanów Zjednoczonych;
Szef rządu;	; gubernator Ricardo Rosselló;
Powierzchnia ; • całkowita ; • wody śródlądowe;	; ; 9104 km² ; 1,6%;
Liczba ludności (2017); • całkowita ; • gęstość zaludnienia;	; 134. na świecie; 3 351 827; 368 osób/km²;
; Jednostka monetarna;	; dolar amerykański (USD);
Rok utworzenia;	przejęcie od Hiszpanii; 1898;
; Strefa czasowa;	; UTC -4;
; Kod ISO 3166;	PR/PRI/630;
; Domena internetowa;	; .pr;
; Kod samochodowy;	PRI;
; Kod samolotowy;	N;
; Kod telefoniczny;	+1 787, +1 939;
	; ;
; ;	; Informacje w Wikipodróżach;

Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Puerto Rico”. Zobacz też: artykuł o grze planszowej Puerto Rico.

Portoryko (hiszp. Puerto Rico – „bogaty port”) – terytorium zorganizowane nieinkorporowane Stanów Zjednoczonych o statusie wspólnoty (US Commonwealth), leżące na wyspie o tej samej nazwie (i kilku mniejszych wyspach) w Ameryce Środkowej, nad Oceanem Atlantyckim i Morzem Karaibskim.

Spis treści

1 Geografia

2 Historia

3 Ustrój polityczny

4 Ochrona środowiska

5 Gospodarka

6 Demografia

7 Religia

8 Uwagi

9 Przypisy

Geografia |

Zdjęcie satelitarne wyspy

Osobny artykuł: Geografia Portoryko.

Portoryko należy do geologicznej struktury Wielkich Antyli. Obszar wyspy zajmują sfałdowane w czasie orogenezy alpejskiej Cordillera Central z najwyższym szczytem kraju – Corro de Punta (1338 m n.p.m.), oprócz tego pasma na wyspie rozciągają się Sierra de Luqillo i Sierra de Cayey. Portoryko leży w strefie klimatu podrównikowego wilgotnego, który kształtuje północno-wschodni pasat. Średnia roczna temperatura wynosi 26°C, a opady są zróżnicowane i wynoszą od około 1000 mm do nawet 4000 mm i są nierównomiernie rozłożone w ciągu roku. Roślinność wyspy jest w znacznym stopniu wyniszczona, lasy tropikalne zajmują niewielki obszar wyspy. Fauna należy do antylskiej krainy netropikalnej i jest bogata pod względem gatunkowym.

Historia |

Wyspa Puerto Rico w okresie prekolumbijskim zamieszkiwana była przez Arawaków. Dla Europy odkrył ją w 1493 roku Krzysztof Kolumb^[2]. W 1508 roku rozpoczęło się osadnictwo hiszpańskie, które wyparło rdzenną ludność. Od 1518 roku sprowadzano do pracy murzyńskich niewolników^[2]. Pod koniec XVI wieku udaremniono kilka prób przejęcia wyspy przez Holandię i Wielką Brytanię^[3]. Od XVII wieku rozwinęły się uprawy plantacyjne, szczególnie intensywne w drugiej połowie XIX wieku, aż do zniesienia niewolnictwa w 1873 roku^[2]. W latach 1810-30 istotny napływ ludności hiszpańskiej (kreolskiej) z krajów Ameryki Południowej okresu walki o niepodległość^[2]. Pod koniec XIX wieku uaktywnił się ruch niepodległościowy. W odpowiedzi na jego żądania w 1897 roku Hiszpanie nadali wyspie szeroką autonomię^[3]. W 1898 roku, po wojnie amerykańsko-hiszpańskiej, kraj trafił w ręce Stanów Zjednoczonych^[2]. W 1917 roku przyznano wyspie autonomię a jej mieszkańcy otrzymali obywatelstwo amerykańskie^[3]. W 1946 roku na stanowisko gubernatora wybrany został pierwszy rodowity Portorykańczyk, Luis Muñoz Marín. Od 1948 roku kolejnych gubernatorów wybiera się w powszechnych wyborach^[3]. W 1950 roku odbyło się nieudane powstanie niepodległościowców^[4]. W 1952 roku uzyskało status państwa stowarzyszonego. Od końca lat 60. nasiliły się wewnętrzne spory o wybór niepodległości lub przekształcenie kraju w stan USA^[2]. Od lat 70. działała Ludowa Armia Boricua i Siły Zbrojne Wyzwolenia Narodowego. Te nacjonalistyczne (a zarazem lewicowe) ruchy przeprowadziły szereg antyamerykańskich działań zbrojnych, których szczególne natężenie miało miejsce w latach 70. i 80^[5]^[6]. W 1993 roku w referendum Portorykańczycy zadecydowali o utrzymaniu dotychczasowego statusu politycznego^[2].

Ustrój polityczny |

Portoryko jest jednym z terytoriów nieinkorporowanych Stanów Zjednoczonych. Jego mieszkańcy są obywatelami USA i mogą się dowolnie osiedlać na terytorium stanów. Wówczas automatycznie nabywają prawa głosowania w wyborach prezydenckich, stanowych i lokalnych. W Izbie Reprezentantów wyspę reprezentuje jeden wybierany na czteroletnią kadencję delegat (zwany Resident Commissioner of Puerto Rico), który nie ma prawa głosu w izbie^[a]. Portorykanie wybierają natomiast w prawyborach prezydenckich przedstawicieli na ogólnokrajowe konwencje Partii Demokratycznej i Republikańskiej.

Sytuacja polityczna wyspy jest do pewnego stopnia prowizoryczna. Pomimo nazwy „Wolne Państwo Stowarzyszone Portoryko” (Estado Libre Asociado de Puerto Rico) nie jest to państwo stowarzyszone z USA w tym znaczeniu co Mikronezja, Palau czy Wyspy Marshalla, mające prawo swobodnego rozwoju stosunków międzynarodowych. Jest zorganizowanym terytorium nieinkorporowanym o statusie „wspólnoty” (ang. commonwealth) – zależne od USA, o dużej – odpowiadającej terytorium stowarzyszonemu – autonomii wewnętrznej. Mieszkańcy nie płacą federalnych podatków od dochodów wytworzonych na wyspie.

Część mieszkańców wyspy domaga się pełnej niepodległości, bądź choćby na prawach rzeczywistego państwa stowarzyszonego. Inni z kolei opowiadają się za pełną integracją ze Stanami Zjednoczonymi poprzez przekształcenie wyspy w kolejny amerykański stan. W wyniku ostatniego referendum przeprowadzonego w 2012 roku mieszkańcy terytorium większością 54% głosów opowiedzieli się za przekształceniem go w 51. stan^[7], przy czym wynik głosowania był kontrowersyjny m.in. z powodu wielu nieważnych głosów. Ewentualna inkorporacja wymagałaby głosowania w Kongresie.

Ochrona środowiska |

Zróżnicowany klimat i ukształtowanie terenu czynią z wyspy znakomite miejsce dla różnych ekosystemów. W kraju znajduje się
Park Narodowy El Yunque oraz Rezerwat Biosfery Guánica, do którego należą namorzyny i rafy koralowe.

Gospodarka |

PKB na jednego mieszkańca Portoryko w 2003 roku wynosiło 17 069 $, a struktura PKB kształtowała się następująco:

Rolnictwo: 1%

Przemysł: 45%

Usługi: 54%

Gospodarka znajduje się pod całkowitą kontrolą Stanów Zjednoczonych^[3]. W latach 70. rząd USA wprowadził zwolnienia podatkowe dla przedsiębiorstw, które zainwestują na wyspie. W efekcie do Portoryko przeniosło produkcję wiele przedsiębiorstw (m.in. farmaceutycznych). Po wygaśnięciu ulg wiele firm zlikwidowało swoje zakłady, spowodowało to spadek ilości miejsc pracy w przemyśle o połowę^[8]. Obecnie ponad 40% Portorykańczyków żyje poniżej poziomu ubóstwa^[8].

Vieques

Arecibo

Culebra

Fajardo

Dorado

Mayagüez

San Juan

Humacao

Ceiba

Carolina

Ponce

Aguadilla

Porty lotnicze w Portoryko

La Milla de Oro

Demografia |

99% procent mieszkańców wyspy to Latynosi. Pod względem rasowym 75,8% mieszkańców to biali, 12,4% czarni, pozostali 8,5% a ludzie o mieszanym pochodzeniu etnicznym 3,3%^[9]. Rodowici mieszkańcy określani są jako Boricua.

Religia |

Osobne artykuły: Ewangelizacyjny Kościół Misyjny Elohim, Pentekostalizm w Portoryko, Podział administracyjny Kościoła katolickiego na Portoryko, Protestantyzm w Portoryko i Świadkowie Jehowy w Portoryko.

Dane na 2010 rok według Operation World^[10]:

katolicyzm – 67,2%

protestantyzm i niezależne kościoły – 25,4%:
- zielonoświątkowcy – 16,4%
- baptyści
- metodyści
- ruch uświęceniowy
- adwentyści dnia siódmego – 1,1%

bez religii – 3,8%

Świadkowie Jehowy – 0,6%

mormoni – 0,5%

inne religie – 2,5%.

Uwagi |

↑ Posiadający prawo głosu reprezentanci są wybierani jedynie ze stanów, podobnie jak senatorowie i prezydent. Terytoria tradycyjnie wysyłały do stolicy delegatów, którym pozwalano nieoficjalnie uczestniczyć w pracach parlamentu. Z czasem nadano temu status formalny.

Przypisy |

↑ The World Factbook – Central Intelligence Agency, cia.gov [dostęp 2017-10-03] (ang.).

↑ ^a^b^c^d^e^f^g Portoryko. Historia (pol.). encyklopedia.pwn.pl.

↑ ^a^b^c^d^e Portoryko - WIEM, darmowa encyklopedia (pol.). portalwiedzy.onet.pl.

↑ Puerto Rico Marks 60th Anniversary of Jayuya Uprising (ang.). http://www.democracynow.org.

↑ 20 Años de Terrorismo en Puerto Rico (hiszp.). latinamericanstudies.org.

↑ Brent LB.L. Smith Brent LB.L., Terrorism in America: Pipebombs and Pipedreams, Albany: SUNY Press, 1994, s. 114, ISBN 978-079141-759-1, OCLC 42855404 .

↑ Resultados Elecciones Generales 2012.

↑ ^a^b MariuszM. Zawadzki MariuszM., Amerykański sennik. Kto jest odpowiedzialny za bankructwo Portoryko?, wyborcza.pl, 2 maja 2016 [dostęp 2016-05-03] .

↑ The World Factbook, cia.gov .

↑ Puerto Rico. Operation World, 2010.

[7] Posiadający prawo głosu reprezentanci są wybierani jedynie ze stanów, podobnie jak senatorowie i prezydent. Terytoria tradycyjnie wysyłały do stolicy delegatów, którym pozwalano nieoficjalnie uczestniczyć w pracach parlamentu. Z czasem nadano temu status formalny.

[1] The World Factbook – Central Intelligence Agency, cia.gov [dostęp 2017-10-03] (ang.).

[PORTORYKO-2] Portoryko. Historia (pol.). encyklopedia.pwn.pl.

[ONET-3] Portoryko - WIEM, darmowa encyklopedia (pol.). portalwiedzy.onet.pl.

[4] Puerto Rico Marks 60th Anniversary of Jayuya Uprising (ang.). http://www.democracynow.org.

[5] 20 Años de Terrorismo en Puerto Rico (hiszp.). latinamericanstudies.org.

[6] Brent LB.L. Smith Brent LB.L., Terrorism in America: Pipebombs and Pipedreams, Albany: SUNY Press, 1994, s. 114, ISBN 978-079141-759-1, OCLC 42855404 .

[8] Resultados Elecciones Generales 2012.

[:0-9] MariuszM. Zawadzki MariuszM., Amerykański sennik. Kto jest odpowiedzialny za bankructwo Portoryko?, wyborcza.pl, 2 maja 2016 [dostęp 2016-05-03] .

[CIA-10] The World Factbook, cia.gov .

[11] Puerto Rico. Operation World, 2010.

搜尋此網誌

Egftnjytyk

Portoryko