Egftnjytyk

Ten artykuł dotyczy miasta w Badenii-Wirtembergii. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Karlsruhe
Widok z lotu ptaka
Herb Flaga
Państwo	Niemcy
Kraj związkowy	Badenia-Wirtembergia
Rejencja	Karlsruhe
Powiat	Miasto na prawach powiatu
Data założenia	1715
Prawa miejskie	1745
Nadburmistrz	Frank Mentrup (SPD)
Powierzchnia	173,46 km²
Wysokość	115 m n.p.m.
Populacja (31.12.2013) • liczba ludności • gęstość	299 103 1724 os./km²
Nr kierunkowy	721
Kod pocztowy	76131-76229
Tablice rejestracyjne	KA
Podział miasta	27 dzielnic
Plan Karlsruhe
Położenie na mapie Badenii-Wirtembergii Karlsruhe
Położenie na mapie Niemiec Karlsruhe
49°01′N 8°24′E/49,016667 8,400000
Multimedia w Wikimedia Commons
Informacje w Wikipodróżach
Strona internetowa
Portal Niemcy

Karlsruhe – miasto na prawach powiatu w południowo-zachodnich Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia. Siedziba rejencji Karlsruhe, regionu Mittlerer Oberrhein oraz powiatu Karlsruhe do którego miasto jednak nie należy. Leży na Nizinie Górnoreńskiej, nad rzekami Ren, Alb i Pfinz, na wysokości 115 m.

Historia |

Nazwa miasta pochodzi od imienia margrabiego Badenii, Karola Wilhelma von Baden-Durlach, który założył je w 1715 w lesie Hardt.

Miasto zostało założone w sposób niezwykle geometryczny w klasycznym układzie gwiaździstym – w centrum wielkiego koła usytuowano środkową wieżę pałacu, która równocześnie była osią widokową dla rozchodzących się promieniście 32 alei – z tego dziewięć stanowiących razem kąt prosty wyznaczyło ulice miasta, a resztę stanowiły aleje parkowe. Koncentryczny układ ulic w centrum miasta zachował się do dzisiaj.

W latach 1724–1918 było miastem rezydencjonalnym władców Badenii, którzy wcześniej mieli siedzibę w pobliskim Durlach. Całkowicie sztuczna lokacja miała na początku problemy z przyciągnięciem planowanej liczby osadników, wprowadzono zatem ulgi podatkowe dla nowych mieszkańców. W 1745 Karlsruhe uzyskało prawa miejskie. Do 1945 było stolicą Badenii, następnie znalazło się wraz z jej północną częścią w kraju Wirtembergia-Badenia, zaś w 1952 w Badenii-Wirtembergii.

Po 1801 nastąpiło pierwsze rozszerzenie miasta na południe i wytyczenie nowego rynku. Ekspansja terytorialna Badenii i podniesienie do rangi wielkiego księstwa na początku XIX wieku, a także powstanie od 1844 węzła kolejowego dały podstawy do szybkiego rozwoju miasta. Zbudowano port rzeczny i pierwszy stały most na Renie. Powstały cztery duże przedmieścia (Oststadt, Südstadt, Südweststadt i Weststadt), a dwa sąsiednie miasta zostały przyłączone odgórną decyzją władz rejencji: Mühlburg na zachodzie w 1885 i Durlach na wschodzie w 1939. Po reformie administracyjnej w 1972 wchłonięte zostało także miasto Grötzingen. Silny rozwój zabudowy wymusił w 1913 przebudowę linii kolejowych i przeniesienie dworca o około 2 km na południe.

Już w XIX wieku Karlsruhe było znaczącym w Europie ośrodkiem naukowym, swoje pionierskie badania nad falami elektromagnetycznymi prowadził tu Heinrich Hertz. Znany jest też wynalazca prymitywnego roweru oraz drezyny kolejowej Karl Drais Freiherr von Sauerbronn. W 1860 w mieście odbył się zjazd chemików, który na wniosek Stanislao Cannizzaro zatwierdził deficję molekuły.

Na początku XIX w. w Karlsruhe zebrał się pierwszy współczesny parlament w Niemczech. Wiosna Ludów w 1848 i rewolucja 1918 miały w samym mieście stosunkowo łagodny przebieg.

W 1916 w mieście nastąpił pierwszy w historii nalot bombowy na cele wyłącznie cywilne – francuskie samoloty zaatakowały miasto w odwecie za wcześniejszy nalot na zakłady w Bar-le-Duc. Głównym celem był m.in. namiot cyrkowy przy jednej z głównych ulic – Ettlinger Straße. W wyniku bombardowania oraz paniki zginęło 85 dzieci i 34 dorosłych, a 169 osób odniosło rany.

Po I wojnie światowej, na skutek utraty Alzacji przez Niemcy, miasto podupadło gospodarczo. W II wojnie światowej miasto zostało silnie zniszczone przez nocne bombardowania alianckie, ze względu na charakterystyczny rzut stanowiło łatwy cel i punkt orientacyjny dla lotnictwa. Szczególnie ucierpiało zabytkowe centrum miasta.

Po wojnie miasto znalazło się w amerykańskiej strefie okupacyjnej. Szybko przystąpiono do odbudowy. Nastąpił znaczny rozwój gospodarczy miasta. Powojenny przyrost liczby mieszkańców wynosi około 100 tys. i jest związany także z napływem uchodźców, głównie ze Śląska. Powstały dzielnice Waldstadt i Oberreut. Do 1995 w mieście znajdował się duży garnizon amerykański z lotniskiem wojskowym. Dawne osiedle amerykańskie przekształcono następnie w dzielnicę Nordstadt.

W latach 70. XX wieku miastem wstrząsnęły akcje terrorystyczne Rote Armee Fraktion. W 1980 w Centrum Kongresowym w Karlsruhe odbył się kongres założycielski partii Die Grünen.

Podział administracyjny |

Karlsruhe składa się z 27 dzielnic (Stadtteil), które z kolei dzielą się na osiedla. Niektóre z dzielnic mają własne samorządy (Ortschaftsrat).

Gospodarka |

Miasto jest dużym ośrodkiem przemysłowym. Zlokalizowany jest tu przemysł maszynowy, metalowy, środków transportu (Michelin), precyzyjny (PhysikInstrumente – producent urządzeń pomiarowych), elektrotechniczny i elektroniczny (Siemens AG, Robert Bosch GmbH), chemiczny (L’Oréal) i farmaceutyczny (Pfizer), poligraficzny, odzieżowy i spożywczy. W ostatnich latach następuje rozwój firm informatycznych (Web.de, Schlund+Partner, Nero AG). Znajduje się tutaj rafineria ropy naftowej MiRO (rurociągi Genua – Karlsruhe i Ingolstadt – Karlsruhe).

W Karlsruhe siedzibę ma kilkanaście banków i towarzystw ubezpieczeniowych. Miasto ma centrum kongresowe i tereny targowe.

Transport |

Drogi |

Na południowy wschód od centrum znajduje się trójkąt autostrad A5 (Frankfurt nad Menem – Bazylea) i A8 (Karlsruhe – Stuttgart – Monachium). Na południe od centrum miasta przebiega droga szybkiego ruchu, tzw. „południowa styczna” (Südtangente), łącząca trójkąt autostrad z zaczynającymi się na zachód od Renu autostradami A65 do Ludwigshafen am Rhein oraz A35 do Strasburga i Paryża. Na Südtangente leży najdalej w górę rzeki położony niemiecki most na Renie.

Kolej |

Karlsruhe to duży węzeł kolejowy z dworcem towarowym, zbiegają się tu linie z Heidelbergu do Bazylei (pierwsza kolej badeńska), linia bezpośrednia z Mannheim i przez Forchheim do Rastatt (tzw. kolej strategiczna), linia do Stuttgartu przez Pforzheim doliną Pfinzu, linia do Heilbronnu przez Bretten i do Landau in der Pfalz.

Dworzec Karlsruhe Hauptbahnhof ma 14 peronowych torów przelotowych i 1 czołowy. Ponadto miasto jest również dworzec Karlsruhe West oraz stacja kolejowa Karlsruhe-Durlach.

Żegluga śródlądowa |

Karlsruhe jest ważnym portem śródlądowym, czwartym co do wielkości w Niemczech (przeładunek 10,3 mln t – 1988). Ma port naftowy z jednym basenem i uniwersalny port drobnicowo-masowy z pięcioma basenami. W okresie letnim po Renie kursuje statek wycieczkowy Karlsruhe.

Publiczny transport zbiorowy |

W Karlsruhe ma swoje centrum rozwinięta i pierwsza na świecie sieć dwusystemowego tramwaju regionalnego AVG z liniami m.in. do Pforzheim, Baden-Baden, Freudenstadt i Heilbronn. Tramwaj dwusystemowy ma siedem linii, ponadto Albtalbahn jest koleją zelektryfikowaną w systemie tramwajowym. Deutsche Bahn obsługuje jedną linię klasycznej szybkiej kolei miejskiej do Heidelbergu i Spiry.

Od 1877 w Karlsruhe jeżdżą tramwaje, od 1901 elektryczne. Po wojnie uniknięto zamykania linii, co praktykowano w wielu niemieckich miastach. Obecnie miasto ma siedem linii tramwajów miejskich (1-6 i 8) i dziewięć linii podmiejskich (S1, S11, S2, S3, S31, S32, S4, S41, S5), obsługiwane przez przedsiębiorstwo komunikacji miejskiej Verkehrsbetriebe Karlsruhe.

Rola autobusów w mieście sprowadza się do dowozów w obrębie dzielnic do linii bardzo rozbudowanej sieci tramwajowej.

Transport miejski w Karlsruhe koordynowany jest przez Karlsruher Verkehrsverbund (KVV), czyli stowarzyszenie jednostek administracji publicznej zamawiających usługi przewozowe oraz wykonujących je przewoźników.

Polityka i kultura |

Karlsruhe około 1900 r.

Zamek w Karlsruhe

Pałac Gottesaue

Kościół św. Bernarda w Karlsruhe

Karlsruhe stanowi siedzibę niektórych centralnych organów politycznych Niemiec, w tym Sądu Najwyższego (Bundesgerichtshof) i Federalnego Trybunału Konstytucyjnego (Bundesverfassungsgericht,). Stanowi stolicę rejencji Karlsruhe. W mieście znajdują się również centrale kilku przedsiębiorstw przemysłowo-handlowych i banków. Miasto jest również ośrodkiem turystycznym. Znajdują się tutaj muzea, teatry, oraz ogrody: botaniczny i zoologiczny. Biblioteki: miejska i krajowa o rozbudowanym księgozbiorze (m.in. rękopis Pieśni o Nibelungach z XIII wieku pochodzący z Donaueschingen). Duży zespół parkowo-leśny na północy miasta.

Oświata i nauka |

W Karlsruhe mają siedzibę uczelnie:

• 
  Karlsruher Institut für Technologie – uniwersytet (założony w 1825) – najstarsza niemiecka uczelnia o profilu technicznym, przekształcony niedawno poprzez asymilację ośrodków badawczych


• 
  Hochschule Karlsruhe – Technik und Wirtschaft – uczelnia techniczna założona 1878


• 
  Pädagogische Hochschule Karlsruhe – uczelnia pedagogiczna; wspólny kampus z Hochschule Karlsruhe – Technik und Wirtschaft
  


• 
  Staatliche Akademie der Bildenden Künste Karlsruhe – akademia sztuk pięknych (założona 1854)


• 
  Staatliche Hochschule für Gestaltung Karlsruhe – Wyższa Szkoła Projektowania (założona w 1992)


• 
  Staatliche Hochschule für Musik Karlsruhe – uczelnia muzyczna w zamku Gottesaue


• Berufsakademie für Wirtschaft und Technik Karlsruhe – Wyższa Szkoła Zawodowa Gospodarki i Techniki (założona 1979)

Do lat 90. XX w. w Karlsruhe znajdował się niemiecki ośrodek badań nad energią jądrową. W mieście mają siedzibę liczne placówki naukowo-badawcze, np. Towarzystwo Fraunhofera, Bundesforschungsinstitut für Ernährung und Lebensmittel (Federalny Urząd do Spraw Żywności i Artykułów Spożywczych).

Węzeł Wiedzy i Innowacji EIT |

Karlsruhe jest jednym z centrów Węzła Wiedzy i Innowacji (Sustainable Energy) Europejskiego Instytutu Technologicznego^[1] W projekcie uczestniczą też uczelnie i przedsiębiorstwa z Hiszpanii, Holandii, Francji, Polski (polskim koordynatorem projektu jest krakowska AGH) i Szwecji. Udział w projekcie pozwala na tworzenie zupełnie nowych technologii i ich transfer do biznesu na ogromną skalę. Na badania wykorzystywane w biznesie przypadnie 120 mln euro rocznie.

Centra Węzła Wiedzy i Innowacji – KIC Inno Energy:
CC Germany: Karlsruhe, CC Alps Valleys: Grenoble, CC Benelux: Eindhoven/Leuven, CC Iberia: Barcelona, CC PolandPlus: Kraków, CC Sweden: Sztokholm

Zabytki |

• 
  renesansowy zamek Gottesaue – 1558, obecnie Staatliche Hochschule für Musik Karlsruhe
  


• zamek Augustenburg w Grötzingen
  


• 
  barokowy zamek Karlsburg w Durlach – na zrębie gotyckim, 1701, D. E. Rossi


• barokowy pałacyk w bażantarni z dwoma chińskimi pawilonami herbacianymi, obecnie Szkoła Leśnictwa (Forstschule)


• barokowe założenie parkowo-urbanistyczne z promieniście rozchodzącymi się od pałacu ulicami, których połowa przebiega przez zabudowę miejską, a połowa przez park i bażantarnię, a dalej przez las


• późnobarokowy pałac Karlsruhe – 1752–1785, m.in. Balthasar Neumann i Jeremias Müller, zniszczony w 1944, odbudowany na Badeńskie Muzeum Krajowe; wieża zamku stanowi centralny element przestrzenny miasta


• tzw. Mały Kościół – barokowy, ewangelicki, 1773–1776, Jeremias Müller


• 
  klasycystyczne założenie urbanistyczne Rynku i Via Triumphalis z pomnikami i fontannami, w tym piramidą grobową Karola Wilhelma – 1801–1825, Friedrich Weinbrenner
  


• kościół miejski – ewangelicki, 1807–1816, Friedrich Weinbrenner, zniszczony w 1944, odbudowany przez Horsta Lindego, obecnie kościół biskupi, wieża wysokości 61,70 m


• kościół św. Stefana (St. Stefan) – katolicki, 1808–1814, Friedrich Weinbrenner


• ratusz – 1821–1825, Friedrich Weinbrenner


• mennica – 1826–1827, Friedrich Weinbrenner


• dawna kaplica cmentarna przy Kapellenstraße


• gmach Wyższej Szkoły Technicznej – 1836, Heinrich Hübsch


• neogotycka kaplica grobowa książąt Badenii – 1896, Franz Baer i Hermann Hemmberger


• neogotycki Kościół Chrystusa Króla – ewangelicki, 1896–1900, Robert Curjel i Karl Moser
  


• neogotycki Kościół św. Bernarda – katolicki, 1896–1901, M. Meckel


• 
  secesyjny zespół budynków mieszkalnych przy ulicy Baischstraße, Hermann Billing
  


• osiedle Dammerstock – 1927, modernistyczne budynki m.in. Waltera Gropiusa, Ottona Hässlera i innych przedstawicieli Werkbundu
  


• 
  Schwarzwaldhalle – 1953, Erich Schelling
  


• eksperymentalna elektrownia uniwersytetu – 1954, Egon Eiermann
  


• zespół pawilonów Federalnego Trybunału Konstytucyjnego (Bundesverfassungsgericht) – 1965–1970, Paul Baumgarten
  


• postmodernistyczna Badeńska Biblioteka Krajowa (BLB) – 1984, Oswald M. Ungers
  


• 
  ZKM (Centrum Kultury i Technologii Medialnej) – dawna fabryka amunicji przebudowana w latach 1994–1997 na miejską galerię sztuki ze Staatliche Hochschule für Gestaltung.

Sport |

W mieście działają m.in. kluby piłkarskie Karlsruher SC (KSC) (rozgrywa mecze na obiekcie Wildparkstadion) i KFC oraz klub wioślarski Rheinbrüder.

Osoby |

urodzone w Karlsruhe |

• 
  Fryderyk I von Baden – książę Badenii


• 
  Karol Fryderyk von Baden – książę Badenii


• 
  Karol Ludwik Badeński – książę Badenii


• 
  Karol Wilhelm von Baden-Durlach – założyciel miasta, książę Badenii


• 
  Carl Benz – jeden z twórców samochodu
  


• 
  Oliver Bierhoff – piłkarz


• 
  Karl Drais – wynalazca roweru i drezyny


• 
  Hans Frank – polityk nazistowski


• 
  Friedrich Hund – fizyk niemiecki


• 
  Oliver Kahn – piłkarz


• 
  Johann Gottfried Tulla – inżynier, projektant regulacji Renu


• 
  Friedrich Weinbrenner – architekt i urbanista


• 
  Andreas Andi Deris – wokalista

związane z miastem |

• 
  Johannes Brahms – kompozytor


• 
  Luigi Colani – projektant form przemysłowych


• 
  Egon Eiermann – architekt


• 
  Hermann Göring – polityk nazistowski


• 
  Fritz Haber – chemik


• 
  Heinrich Hertz – fizyk


• 
  Günther Klotz – polityk SPD, burmistrz w latach 60.


• 
  Horst Linde – architekt


• 
  Erich Schelling – architekt


• 
  Max von Stephanitz – kynolog, twórca rasy owczarek niemiecki
  


• 
  Oswald Mathias Ungers – architekt

Współpraca |

Miejscowości partnerskie:

• 
  Halle (Saale), Saksonia-Anhalt
  


• 
  Krasnodar, Rosja
  


• 
  Nancy, Francja
  


• 
  Nottingham, Wielka Brytania
  


• 
  Timișoara, Rumunia
  

Przypisy |

Linki zewnętrzne |

• 
  serwis internetowy Stadtwiki Karlsruhe (niem.)
  

p • d • e Powiat Karlsruhe (Landkreis Karlsruhe) Siedziba powiatu: Karlsruhe Miasta Bretten Bruchsal Ettlingen Kraichtal Östringen Philippsburg Rheinstetten Stutensee Waghäusel Gminy Bad Schönborn Dettenheim Eggenstein-Leopoldshafen Forst Gondelsheim Graben-Neudorf Hambrücken Karlsbad Karlsdorf-Neuthard Kronau Kürnbach Linkenheim-Hochstetten Malsch Marxzell Oberderdingen Oberhausen-Rheinhausen Pfinztal Sulzfeld Ubstadt-Weiher Waldbronn Walzbachtal Weingarten Zaisenhausen Wspólnoty administracyjne Bad Schönborn Bretten Bruchsal Graben-Neudorf Oberderdingen Sulzfeld Związki gmin Philippsburg

p • d • e Badenia-Wirtembergia (Baden-Württemberg) Siedziba kraju związkowego: Stuttgart Miasta na prawach powiatu Baden-Baden Fryburg Bryzgowijski (Freiburg im Breisgau) Heidelberg Heilbronn Karlsruhe Mannheim Pforzheim Stuttgart Ulm Powiaty Alb-Donau Biberach Böblingen Breisgau-Hochschwarzwald Calw Emmendingen Enz Esslingen Freudenstadt Göppingen Heidenheim Heilbronn Hohenlohe Jezioro Bodeńskie (Bodensee) Karlsruhe Konstancja (Konstanz) Lörrach Ludwigsburg Main-Tauber Neckar-Odenwald Ortenau Ostalb Rastatt Ravensburg Rems-Murr Reutlingen Rhein-Neckar Rottweil Schwäbisch Hall Schwarzwald-Baar Sigmaringen Tuttlingen Tybinga (Tübingen) Waldshut Zollernalb Regiony (Region) Bodensee-Oberschwaben Donau-Iller Heilbronn-Franken Hochrhein-Bodensee Mittlerer Oberrhein Neckar-Alb Nordschwarzwald Ostwürttemberg Rhein-Neckar Schwarzwald-Baar-Heuberg Stuttgart Südlicher Oberrhein Rejencje (Regierungsbezirk) Fryburg (Freiburg) Karlsruhe Stuttgart Tybinga (Tübingen)