Piąta kolumna
Piąta kolumna – określenie stosowane w propagandzie politycznej i teoriach spiskowych w odniesieniu do grup obywateli uznawanych za wrogów wewnętrznych, dywersantów, sabotażystów, szpiegów.
Spis treści
1 Piąta kolumna w Hiszpanii
2 Piąta kolumna w Czechosłowacji
3 Piąta kolumna w Polsce
4 Inne kraje
5 Zobacz też
6 Przypisy
7 Bibliografia
8 Linki zewnętrzne
Piąta kolumna w Hiszpanii |
Określenie „piąta kolumna” pochodzi z czasów hiszpańskiej wojny domowej (1936-1939). Użył go po raz pierwszy frankistowski generał Emilio Mola, który w 1936 w przemówieniu radiowym powiedział, że oprócz czterech kolumn wojsk generała Francisco Franco, maszerujących na Madryt, w mieście jest jeszcze piąta kolumna, czyli zwolennicy nacjonalistów w stolicy. Za tę wypowiedź gen. Mola został skrytykowany przez innych dowódców frankistowskich. W odpowiedzi na tę wypowiedź powstał Piąty pułk będący republikańskim kontrsymbolem piątej kolumny[1].
Piąta kolumna w Czechosłowacji |
Zbiórka Henleinowców z Sudetendeutsches Freikorps
Terminu „V kolumna” używa się zwykle jako określenia grup dywersantów rekrutowanych spośród nacjonalistycznych środowisk w obrębie mniejszości niemieckiej w Czechosłowacji i Polsce w okresie hitlerowskiej agresji na te dwa kraje, a także wobec różnego rodzaju zagranicznych agentur wywiadowczych III Rzeszy współdziałających z wojskami regularnymi.
Piąta kolumna w Polsce |
Inspekcja Selbstschutzu w Bydgoszczy
Mniejszość niemiecka w Polsce od początku utworzenia II Rzeczypospolitej wspierała wysiłki Niemiec w polityce wymierzonej przeciw państwu polskiemu oraz kwestionowaniu jej granic państwowych. Przedstawiciele mniejszości niemieckiej z polskiego Pomorza 20 grudnia 1930 roku uzyskali w Berlinie zapewnienie od ówczesnego kanclerza Niemiec Heinricha Brüninga[2], że „Rzesza podziwia szczerze ofiarność Niemców na Pomorzu, którzy znajdują się na pierwszej linii frontu polityki rewizji granic”[3]. Kanclerz zapewnił ich również, że Niemcy nigdy nie zrezygnują z tej polityki.
W okresie przed II wojną światową na terenie Polski działało wiele organizacji niemieckich uznawanych za piątą kolumnę:
Jungdeutsche Partei in Polen (JDP) – obejmowała swoją działalnością całą Polskę w granicach sprzed II wojny światowej
Deutsche Vereinigung (DtV) – działała w województwie pomorskim i województwie poznańskim
Deutscher Volksbund – obejmowała zasięgiem teren województwa śląskiego[4]
Deutscher Volksverband in Polen – organizacja aktywna w województwie łódzkim[5].
Wraz z kilkoma pomniejszymi organizacjami stowarzyszenia te skupiały w swoich szeregach ok. 25% ludności niemieckiej zamieszkującej terytorium II Rzeczypospolitej i utrzymywały stały, tajny kontakt z organami partyjnymi i wywiadu Niemiec – NSDAP, Auslandsorganisation, Gestapo, Abwehrą oraz SD.
W 1937 z ok. 800 tys. Niemców zamieszkałych w Polsce ok. 200 tys. było członkami organizacji hitlerowskich[6].
W 1939 powstał przy SS Hauptamt Volksdeutsche Mittelstelle (VoMi) tzw. „Komitet Sześciu”, tajna komórka koordynująca działania mniejszości niemieckiej w Polsce. Polacy pozostawali w złudnym przeświadczeniu o dalszym rozbiciu organizacyjnym mniejszości niemieckiej[7]. Organizacji tej podlegały m.in. organizacje narodowo-socjalistyczne w przedwojennej Polsce jak Zjednoczenie Niemieckie (niem. Deutsche Vereinigung DtV) i Partia Młodoniemiecka w Polsce (niem. Jungdeutsche Partei in Polen skrót JDP)[8].
W okresie międzywojennym kontrwywiad RP wykrył kilka nielegalnych niemieckich organizacji np. Volksbundjugendgruppe w Katowicach w 1933, Narodowo-Socjalistyczny Niemiecki Ruch Robotniczy w skrócie NSDAB na polskiej części Górnego Śląska w 1934 (celem NSDAB było oderwanie Górnego Śląska od Polski i przyłączenie go do Niemiec), Schwarze Hand (pol. Czarna Ręka) w Chorzowie[9], Die Schwarze Schaar (pol. Czarna Drużyna). W latach 1936/37 szereg tych organizacji zostało zdelegalizowanych, a ich członkowie stanęli przed sądem. Aresztowani zostali m.in. Rudolf Wiesner, którego faszystowska Partia Młodoniemiecka kreowała na führera mniejszości niemieckiej w Polsce oraz pierwszy przywódca rywalizującej z nią Dtv Erik von Witzleben[8].
Z członków nazistowskich organizacji mniejszości niemieckiej rekrutowały się bojówki Selbstschutzu prowadzące akcje sabotażowe na ziemiach polskich przed 1 września. Wraz z agresją III Rzeszy na Polskę 1 września 1939, jednostki „Selbstschutzu” rozpoczęły działania zbrojne przeciwko ludności polskiej i polskim siłom zbrojnym, jednocześnie podejmując działania sabotażowe, mające na celu wspomożenie niemieckiej inwazji[10]. W czasie kampanii wrześniowej, 3 września oddziały niemieckiej piątej kolumny, zorganizowane w formacje Selbstschutz, Hauptamt Volksdeutsche Mittelstelle i Hitlerjugend, dokonały akcji dywersyjnej w Bydgoszczy[11], w wyniku której zginęła polska ludność cywilna i 240 żołnierzy Wojska Polskiego z przegrupowującej się Armii „Pomorze”.
Wprawdzie działania V kolumny mają zwykle drugorzędne znaczenie, ale termin ten doskonale wpisuje się w stereotyp wroga wewnętrznego, co w warunkach wojennych bywa uzasadnieniem oraz przyczyną pogromów, represji wojska lub administracji rządowej przeciwko mniejszościom narodowym itp. zjawisk.
Inne kraje |
Pojęcie „piątej kolumny” przywołuje się m.in. w kontekście internowania obywateli USA pochodzenia japońskiego po ataku na Pearl Harbor (7 grudnia 1941) oraz w odniesieniu do radykalnych środowisk muzułmańskich w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych po zamachu na World Trade Center (11 września 2001).
W czasie przemówienia (19 czerwca 1967) Władysław Gomułka, nawiązując do wojny sześciodniowej – gdzie Izrael zwyciężył koalicję państw arabskich, wspieraną przez ZSRR – nazwał Żydów mieszkających w Polsce „piątą kolumną”.
Na Ukrainie „piątą kolumną” określany jest ruch prorosyjski[12][13][14], zwłaszcza partie polityczne Blok Rosyjski і Komunistyczna Partia Ukrainy, oraz Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego[12][13].
Zobacz też |
- Piąty pułk
- krwawa niedziela (Bydgoszcz 1939)
- incydent jabłonkowski
- Sudetendeutsches Freikorps
- Volksdeutscher Selbstschutz
Przypisy |
↑ Wojna narodowo-rewolucyjna w Hiszpanii 1936-1939, praca zbiorowa, s. 68.
↑ Edmund Męclewski, Spadkobiercy III Rzeszy, KAW, Katowice 1978.
↑ Martin Broszat, 200 Jahre deutche Polenpolitik, München 1963.
↑ Historia. Encyklopedia Multimedialna PWN, BartłomiejB. Kaczorowski (red.), LeszekL. Lewoc, RobertR. Podsiadły, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999, ISBN 83-88756-29-X, OCLC 838944462 .
↑ Christian Raitz von Frentz (1999). „Deutscher Volksverband”. A Lesson Forgotten: Minority Protection Under the League of Nations: the Case of the German Minority in Poland, 1920-1934. LIT Verlag Münster. s. 250–251. ISBN 3-8258-4472-2.
↑ Słownik Wiedzy Obywatelskiej PWN, Warszawa 1970.
↑ EugeniuszE. Guz EugeniuszE., Winni szukają winnych, Katowice: „Śląsk”, 1984, s. 232-233, ISBN 83-216-0351-3, OCLC 69454866 .
↑ ab Julitta Mikulska Bernaś, Franciszek Bernaś, V kolumna, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1977.
↑ Eugeniusz Guz, Winni szukają winnych, 1984, rozdz. A jednak Piąta kolumna, s. 284-285, ISBN 83-216-0351-3.
↑ Praca zbiorowa, Polski czyn zbrojny w II wojnie światowej. Polski ruch oporu 1939-1945, MON, Warszawa 1988.
↑ Praca zbiorowa, „Polacy, Niemcy”, wyd Unia, Katowice 1995, ISBN 83-86250-02-X, Karol Marian Pospieszalski „Dzień 3 września w Bydgoszczy w świetle niemieckich źródeł”, s. 231.
↑ ab «П'ята колона в Україні: загроза державності».
↑ ab Богдан Червак. «П'ята колона» крокує Україною.– Українське слово, № 5, 1 – 7 лютого 2006 року.
↑ Олександр Крамар. Російська п’ята колона на пострадянському просторі: історія нічого не навчила.
Bibliografia |
- Florence S. Hellman, Nazi Fifth Column Activities: A List of References, Library of Congress, Uniwersytet Michigan 1943.
The German fifth column in Poland, Polish ministry of information by Hutchinson & co. ltd., London 1941.- Luther, Tammo, Volkstumspolitik des Deutschen Reiches 1933-1938. Die Auslanddeutschen im Spannungsfeld zwischen Traditionalisten und Nationalsozialisten, Franz Steiner, Stuttgart 2004.
- Louis De Jong, C.M. Geyl, The German fifth column in the Second World War, University of Chicago Press 1956 [1] wersja cyfrowa książki.
- Mirosław Cygański, Hitlerowskie organizacje dywersyjne w województwie śląskim 1931–1936, Wyd. Śląsk, 1971.
- Grünberg Karol, Nazi-Front Schlesien. Niemieckie organizacje polityczne w województwie śląskim w latach 1933–1939, Wyd. Śląsk, Katowice 1963.
- Seweryn Osiński, V kolumna na Pomorzu Gdańskim, Książka i Wiedza, 1965.
- Praca zbiorowa: Wojna narodowo rewolucyjna w Hiszpanii 1936-1939. MON. ISBN 83-11-06305-2.
Linki zewnętrzne |
- Louis De Jong, C.M. Geyl, „The German fifth column in the Second World War”, University of Chicago Press 1956 książka dostępna online
